Vong nhập hay rối loạn phân ly danh tính là câu hỏi nhiều người thắc mắc. Tìm hiểu nguyên nhân biểu hiện và hướng điều trị đúng đắn

Khi một người đột nhiên thay đổi giọng nói, hành vi, thậm chí tự xưng bằng một cái tên khác, người xung quanh thường giải thích theo hai hướng hoàn toàn đối lập: hoặc là "vong nhập", hoặc là "tâm thần". Cả hai cách gọi này đều phản ánh sự thiếu thông tin về một tình trạng sức khỏe tâm thần có thật, có thể chẩn đoán và điều trị được, đó là rối loạn phân ly danh tính.

Bài viết này nhằm cung cấp một góc nhìn lâm sàng rõ ràng hơn về tình trạng này, để chúng ta có thể thay thế những phán xét vội vàng bằng sự hiểu biết và đồng cảm.

Câu chuyện của Nga: Nhiều con người trong một cơ thể

Nga, 28 tuổi, đến phòng khám Merak với ánh mắt lạc lõng và đầy hoang mang. Cô chia sẻ về những khoảng trống trí nhớ kỳ lạ, những lần tỉnh dậy không biết mình đã làm gì trong vài giờ hoặc vài ngày trước đó. Bạn bè và đồng nghiệp mô tả cô như hai người hoàn toàn khác nhau: lúc thì nhút nhát, thu mình và tránh né mọi xung đột, lúc lại mạnh mẽ, thẳng thắn và quyết đoán đến mức khó nhận ra.

Tuổi thơ của Nga không bình yên. Những năm tháng phải chịu đựng lạm dụng cả về thể chất lẫn tinh thần đã để lại những vết thương âm ỉ, kéo dài đến tận hiện tại dù cô không phải lúc nào cũng ý thức được điều đó.

Qua các buổi thăm khám, đội ngũ tâm lý tại Merak nhận thấy Nga có ít nhất ba trạng thái nhân cách rõ rệt. Nhân cách chính là một người trầm lặng, đầy lo âu. Khi chuyển sang trạng thái thứ nhất, cô tự gọi mình là Thảo, giọng nói trầm hơn, phong cách ăn mặc và cách diễn đạt thay đổi hẳn. Trạng thái thứ hai mang dáng dấp của một đứa trẻ: cô tự xưng là Hân, thích tô màu, ôm thú nhồi bông và nói chuyện với giọng nhẹ nhàng, ngây thơ.

Nga nhiều lần ngạc nhiên khi phát hiện trong nhà có những đồ vật cô không nhớ đã mua, hoặc khi đồng nghiệp kể rằng cô đã hoàn thành một công việc mà bản thân không có bất kỳ ký ức nào về việc bắt đầu nó.

Sau khi thăm khám kỹ lưỡng, các chuyên gia tại Merak chẩn đoán Nga mắc rối loạn phân ly danh tính, một tình trạng sức khỏe tâm thần phức tạp nhưng hoàn toàn có thể điều trị được.

Rối loạn phân ly danh tính là gì?

Rối loạn phân ly danh tính (Dissociative Identity Disorder, viết tắt là DID) là một tình trạng sức khỏe tâm thần được đặc trưng bởi sự hiện diện của ít nhất hai trạng thái danh tính hoặc nhân cách riêng biệt, có khả năng kiểm soát hành vi của người bệnh ở những thời điểm khác nhau.

Mỗi trạng thái nhân cách có thể mang những đặc điểm hoàn toàn khác biệt, bao gồm tên gọi, độ tuổi, giới tính, giọng nói, phong cách giao tiếp, sở thích và thậm chí cả kỹ năng riêng. Người bệnh thường trải qua những khoảng trống ký ức đáng kể, không thể giải thích bằng sự hay quên thông thường, bao gồm các sự kiện trong ngày, thông tin cá nhân quan trọng và đặc biệt là các sự kiện đau thương trong quá khứ.

Sự chuyển đổi giữa các trạng thái nhân cách có thể diễn ra đột ngột, kéo dài từ vài giây đến vài ngày, và thường được kích hoạt bởi các yếu tố gây căng thẳng hoặc những kích thích gợi nhớ lại chấn thương cũ.

Đây là một rối loạn hiếm gặp, nhưng không phải là không có thật. Nó được ghi nhận chính thức trong hệ thống phân loại DSM-5 của Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ và ICD-11 của Tổ chức Y tế Thế giới.

Tại sao rối loạn phân ly danh tính hình thành?

Phân ly là một cơ chế tự bảo vệ của tâm trí. Khi một người, đặc biệt là trẻ em, phải đối mặt với những trải nghiệm quá sức chịu đựng như lạm dụng thể chất, tình dục hoặc cảm xúc kéo dài, tâm trí có thể "tách" một phần ký ức và cảm xúc ra khỏi ý thức chủ đạo để giúp người đó tiếp tục tồn tại và hoạt động. Theo thời gian, nếu cơ chế này được sử dụng lặp đi lặp lại, các phần tâm trí bị tách ra có thể phát triển thành những trạng thái nhân cách riêng biệt.

Vì vậy, rối loạn phân ly danh tính gần như luôn xuất hiện trong bối cảnh chấn thương tâm lý nghiêm trọng và kéo dài, phổ biến nhất là lạm dụng trong thời thơ ấu. Đây không phải là sự chọn lựa có ý thức hay biểu hiện của sự yếu đuối. Đây là phản ứng thích nghi của một tâm trí đang cố gắng sống sót trong hoàn cảnh không thể thoát khỏi.

Vong nhập và rối loạn phân ly: Hai cách giải thích cho cùng một hiện tượng

Ở Việt Nam, khi một người đột nhiên thay đổi giọng nói, hành vi, hoặc tự nhận mình là người khác, không ít người trong cộng đồng và ngay cả gia đình sẽ nghĩ ngay đến "vong nhập" và tìm đến các hình thức can thiệp tâm linh như cúng bái hay hầu đồng.

Điều quan trọng cần nói rõ ở đây là: các thực hành tâm linh trong văn hóa Việt Nam có vị trí và ý nghĩa riêng của nó. Tuy nhiên, khi đối mặt với các biểu hiện có bản chất tâm lý lâm sàng như rối loạn phân ly danh tính, việc chỉ dựa vào can thiệp tâm linh mà bỏ qua điều trị chuyên môn có thể khiến tình trạng người bệnh kéo dài, nặng thêm và bỏ lỡ giai đoạn vàng để can thiệp hiệu quả.

Hơn nữa, một số trường hợp lợi dụng người đang trải qua các biểu hiện phân ly để thực hiện các hình thức gọi hồn, bói toán, thu phí cao với những lời giải thích mê tín, gây thêm hoang mang và tổn hại cho người bệnh cũng như gia đình.

Điều trị rối loạn phân ly danh tính như thế nào?

Hiện không có thuốc đặc trị cho rối loạn phân ly danh tính. Trọng tâm của điều trị là liệu pháp tâm lý chuyên sâu, với mục tiêu xử lý chấn thương nền, ổn định tâm lý và từng bước giúp người bệnh tích hợp các trạng thái nhân cách lại với nhau.

Quá trình này thường bao gồm các liệu pháp hướng đến chấn thương như EMDR (giải mẫn cảm và tái xử lý thông qua chuyển động mắt) hoặc liệu pháp nhận thức hành vi tập trung vào chấn thương. Bên cạnh đó, các kỹ thuật quản lý căng thẳng, xây dựng thói quen an toàn và phát triển kỹ năng điều tiết cảm xúc cũng đóng vai trò quan trọng. Thuốc hỗ trợ điều trị trầm cảm và lo âu đi kèm có thể được chỉ định tùy theo tình trạng cụ thể của từng người bệnh.

Sau một thời gian điều trị tại Merak, Nga đã có những tiến triển đáng kể. Cô bắt đầu nhận thức rõ hơn về bản chất rối loạn của mình, học cách quan sát và chấp nhận sự tồn tại của các trạng thái nhân cách khác nhau thay vì sợ hãi chúng. Cô chủ động tham gia các buổi trị liệu và dần xây dựng lại cảm giác an toàn từ bên trong. Hành trình phục hồi của Nga còn dài, nhưng những bước đầu tiên đã được thực hiện.

Người thân có thể làm gì khi ở bên cạnh người bệnh?

Đối với những người có người thân đang trải qua các triệu chứng tương tự, điều quan trọng nhất là không phán xét và không hoảng loạn. Sự bình tĩnh và thái độ chấp nhận của người xung quanh có ảnh hưởng rất lớn đến cảm giác an toàn của người bệnh.

Ưu tiên đưa người thân đến gặp chuyên gia sức khỏe tâm thần để được đánh giá đúng đắn. Tránh ép buộc người bệnh "nhớ lại" những gì đã xảy ra trong các giai đoạn mất ký ức, vì điều này có thể gây thêm căng thẳng và kích hoạt các trạng thái phân ly khác. Hỗ trợ người bệnh duy trì các buổi trị liệu đều đặn, vì đây là yếu tố then chốt quyết định kết quả điều trị.

Lời kết

Rối loạn phân ly danh tính không phải là hiện tượng huyền bí, cũng không phải là biểu hiện của sự yếu đuối hay bất thường về nhân cách. Đây là hệ quả của những vết thương tâm lý sâu sắc mà tâm trí đã cố gắng tự bảo vệ theo cách tốt nhất nó có thể.

Nhìn nhận điều này bằng sự hiểu biết và lòng đồng cảm là bước đầu tiên để người bệnh có thể tiếp cận được sự hỗ trợ mà họ thực sự cần.

PHÒNG KHÁM CHUYÊN KHOA TƯ VẤN VÀ CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN MERAK 

Địa chỉ: Biệt thự B3, Coco Village, 14 Thụy Khuê, Tây Hồ, Hà Nội

Hotline: 096 171 5858

Website: https://merak.vn