Đằng sau vẻ ngoài "chỉ đang stress vì thi cử" của một học sinh, đôi khi là một cuộc khủng hoảng tâm lý âm thầm kéo dài nhiều tháng. Điều gì đã khiến những dấu hiệu cảnh báo bị bỏ qua, và người lớn xung quanh các em có thể làm gì để không lặp lại điều đó?

Khi áp lực thi cử che khuất một cuộc khủng hoảng tâm lý

Thủy, một nữ sinh trung học 17 tuổi, đã phải nhập viện cấp cứu sau một hành vi tự gây hại nghiêm trọng liên quan đến việc dùng thuốc quá liều. Vào thời điểm đó, em đang trong giai đoạn ôn thi đại học, một quá trình được biết đến là rất cạnh tranh tại Việt Nam. Nói một cách dễ hiểu, kỳ thi đại học ở nước ta thường được xem là một cột mốc quyết định cả tương lai, nên áp lực dồn lên học sinh trong giai đoạn này là rất lớn. Khi áp lực đó kéo dài mà không được san sẻ, nó hoàn toàn có thể trở thành ngòi nổ cho các vấn đề tâm lý nghiêm trọng hơn.

Những dấu hiệu đã ở đó, chỉ là không ai nhận ra

Trong nhiều tháng trước đó, Thủy cho biết mình luôn cảm thấy buồn bã, mất hứng thú với những sở thích từng yêu thích, và bị mất ngủ kéo dài. Tuy nhiên, cha mẹ em lại cho rằng đó chỉ là biểu hiện của sự lười biếng. Mẹ em đặt thành tích học tập lên trên hết, và ít quan tâm đến những suy nghĩ, cảm xúc bên trong của con. Về mặt xã hội, Thủy bị cô lập, phần lớn thời gian học một mình và gần như không có sự hỗ trợ từ bạn bè.

Có thể thấy, những dấu hiệu như buồn bã kéo dài, mất ngủ, hay thu mình lại không phải là "lười biếng" hay "yếu đuối" mà thường là tín hiệu cho thấy một người đang gặp khó khăn thực sự về mặt tâm lý. Vấn đề là những tín hiệu này rất dễ bị nhầm lẫn với thái độ, tính cách, nếu người xung quanh không được trang bị kiến thức để nhận biết.

Sau sự việc, nhật ký của Thủy cho thấy những dòng chữ thể hiện sự tuyệt vọng và mong muốn không tiếp tục sống nữa, những điều mà trước đó không ai để ý đến, cho tới khi khủng hoảng đã xảy ra.

Đánh giá tại phòng khám: cả thể chất lẫn tâm lý

Khi được thăm khám, Thủy khóc và thu mình lại, thể hiện sự hối tiếc nhưng cũng cho thấy sự mâu thuẫn trong suy nghĩ về việc tiếp tục sống. Về thể chất, em có dấu hiệu nhiễm độc gan nhẹ, và tình trạng này đã được ổn định nhờ điều trị y tế. Về mặt tâm lý, kết quả đánh giá theo thang Beck rút gọn cho điểm số ở mức cao, và em được chẩn đoán trầm cảm nặng, kèm theo ý tưởng và hành vi tự sát.

Nói dễ hiểu hơn, việc một người vừa hối tiếc về hành vi của mình, vừa vẫn còn những suy nghĩ mâu thuẫn về việc sống tiếp, là điều khá thường gặp sau một cuộc khủng hoảng tâm lý nghiêm trọng. Đây không phải là dấu hiệu của sự "không nhất quán", mà phản ánh đúng bản chất phức tạp của trạng thái tâm lý lúc đó và là lý do vì sao việc theo dõi sát sao sau đó lại quan trọng đến vậy.

Một hành trình điều trị nhiều tầng lớp

Việc điều trị cho Thủy đòi hỏi một phương pháp đa tầng. Sau khi ổn định về mặt y tế, các bác sĩ tiếp tục với can thiệp tâm lý, bao gồm tư vấn khủng hoảng và bắt đầu điều trị bằng thuốc chống trầm cảm. Các buổi giáo dục tâm lý dành cho gia đình cũng được tổ chức, nhằm giúp cha mẹ em hiểu rõ hơn về tác động của áp lực học tập, từ đó biết cách quan tâm và hỗ trợ con một cách phù hợp hơn.

Tại trường học, Thủy được giới thiệu đến một nhà tư vấn tâm lý học đường, được giảm bớt khối lượng học tập, và được kết nối với một nhóm hỗ trợ từ bạn bè. Các buổi trị liệu hàng tuần cũng được lên lịch để theo dõi tiến trình hồi phục của em.

Hiểu một cách đơn giản, quá trình hồi phục sau một cuộc khủng hoảng như thế này không thể chỉ dừng ở việc "ổn định sức khỏe" trong ngắn hạn. Nó cần sự phối hợp đồng thời giữa y tế, tâm lý, gia đình và nhà trường giống như nhiều mảnh ghép cùng lúc, chứ không phải chỉ một giải pháp đơn lẻ.

Khi nhiều yếu tố cùng hội tụ

Trường hợp của Thủy minh họa cách mà căng thẳng học tập, áp lực từ gia đình và sự cô lập xã hội có thể cùng lúc hội tụ, tạo ra một môi trường có nguy cơ cao đối với học sinh tại Việt Nam. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo, sự cần thiết của các dịch vụ sức khỏe tâm thần dễ tiếp cận ngay trong trường học, cũng như vai trò không thể thay thế của gia đình và cộng đồng trong công tác phòng ngừa.

Những dấu hiệu cha mẹ, thầy cô và bạn bè cần lưu ý

Theo bác sĩ, học sinh có thể bắt đầu thể hiện sự buồn bã dai dẳng, cảm giác tuyệt vọng, hoặc cảm giác như bị mắc kẹt. Các em thường có xu hướng xa lánh bạn bè, gia đình và các hoạt động xã hội, thay vào đó là sự cô lập. Sự sụt giảm rõ rệt trong kết quả học tập, mất hứng thú với những sở thích trước đây, hoặc bỏ bê ngoại hình cá nhân cũng có thể là những dấu hiệu cần chú ý.

Một số học sinh bày tỏ nỗi đau khổ của mình một cách trực tiếp hơn: thông qua lời nói hoặc chữ viết liên quan đến cái chết, việc cho đi những đồ đạc cá nhân, hoặc những câu nói thể hiện mong muốn không tiếp tục sống. Sự cáu kỉnh gia tăng, những hành động liều lĩnh, hoặc ngược lại, một sự bình tĩnh bất thường sau một giai đoạn hỗn loạn cảm xúc, đôi khi lại là dấu hiệu cho thấy học sinh đã đi đến một quyết định nghiêm trọng. Đi kèm với những khó khăn về cảm xúc này còn có thể là các triệu chứng thể chất như rối loạn giấc ngủ, thay đổi khẩu vị ăn uống, hoặc thường xuyên than phiền về đau đầu, đau bụng.

Nói ngắn gọn, không có một dấu hiệu đơn lẻ nào là "bằng chứng chắc chắn". Nhưng khi nhiều dấu hiệu cùng xuất hiện và kéo dài, đó là lúc người lớn xung quanh, cho dù là cha mẹ, thầy cô hay bạn bè cũng cần chủ động quan tâm hơn, thay vì chờ đợi các em tự lên tiếng.

Một sự khác biệt nhỏ, nhưng có thể cứu một sinh mạngĐiều quan trọng cần nhớ là những dấu hiệu này không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc học sinh sẽ có hành vi tự gây hại, nhưng chúng luôn báo hiệu một sự đau khổ đáng kể bên trong. Sự nhận biết sớm và can thiệp đầy lòng yêu thương, dù đến từ tâm lý trường học, giáo viên, phụ huynh hay bạn bè — đều có thể tạo nên sự khác biệt thực sự.

PHÒNG KHÁM CHUYÊN KHOA TƯ VẤN VÀ CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN MERAK

Địa chỉ: Biệt thự B3, Coco Village, 14 Thụy Khuê, Tây Hồ, Hà Nội

Hotline: 096 171 5858

Website: https://merak.vn