Đằng sau những vụ phóng hỏa bí ẩn đôi khi không phải là ý định tội ác, mà là dấu hiệu của một rối loạn tâm thần được gọi là chứng cuồng đốt.

Những vụ cháy bí ẩn và rối loạn tâm thần ít được nắc đến

Một khu phố yên tĩnh bỗng chốc bị chấn động khi một người đàn ông 28 tuổi bị bắt giữ vì tội phóng hỏa một nhà kho bỏ hoang. Ngọn lửa nhanh chóng được dập tắt, không có thương vong. Nhưng khi điều tra sâu hơn, các cơ quan chức năng phát hiện đây không phải là lần đầu, người đàn ông này có tiền sử gây ra nhiều vụ cháy nhỏ lặp đi lặp lại trong khu phố của mình.

Câu hỏi đặt ra không chỉ là "ai đã làm?" mà là "tại sao?"

Khi hành vi phóng hỏa không xuất phát từ tội ác

Những người hàng xóm mô tả ông B là người khép kín nhưng không bạo lực, thường lang thang trên đường phố vào đêm khuya. "Chúng tôi nghĩ ông ấy chỉ lập dị thôi. Không ai tưởng tượng ông ấy lại có thể gây ra hỏa hoạn". Đó là lời của một cư dân trong khu phố.

Phản ứng ngạc nhiên này thực ra phản ánh một hiểu lầm phổ biến: không phải mọi hành vi đốt phá đều xuất phát từ ý định gây hại hay động cơ trả thù. Trong một số trường hợp, đây là biểu hiện của một rối loạn tâm thần cụ thể và người thực hiện hành vi thường không hoàn toàn kiểm soát được bản thân mình.

Chứng cuồng đốt - Rối loạn kiểm soát xung động

Theo các chuyên gia tâm lý lâm sàng, hành vi đốt phá lặp đi lặp lại có thể là dấu hiệu của chứng cuồng đốt (pyromania) — một dạng rối loạn kiểm soát xung động được ghi nhận trong hệ thống phân loại bệnh tâm thần quốc tế.

Đặc trưng của rối loạn này là vòng phản ứng lặp lại: người bệnh cảm thấy căng thẳng và bồn chồn tích tụ trước khi thực hiện hành vi, sau đó trải qua cảm giác nhẹ nhõm hoặc thậm chí khoái cảm ngay khi ngọn lửa bùng lên. Vòng lặp cảm xúc này: căng thẳng, hành động, giải tỏa, tạo ra một cơ chế củng cố hành vi rất khó phá vỡ nếu không có sự can thiệp chuyên môn.

Điều quan trọng cần phân biệt là chứng cuồng đốt khác với các trường hợp phóng hỏa có chủ đích vì lợi ích tài chính, trả thù hay che giấu tội ác. Người mắc chứng này thường không có động cơ rõ ràng nào khác ngoài sự thôi thúc nội tâm không kiểm soát được.

Một số nguyên nhân

Cũng như nhiều rối loạn kiểm soát xung động khác, chứng cuồng đốt thường có nguồn gốc phức tạp từ nhiều yếu tố cùng tác động.

Về mặt sinh học thần kinh, các nghiên cứu chỉ ra sự rối loạn chức năng trong các mạch não chịu trách nhiệm điều tiết phần thưởng và ức chế hành vi. Điều này có nghĩa là ngưỡng kiểm soát xung động của người bệnh bị suy giảm ở cấp độ thần kinh học, không đơn thuần là vấn đề ý chí hay đạo đức.

Về mặt tâm lý xã hội, nhiều trường hợp có liên quan đến tiền sử bị bỏ bê hoặc bạo lực trong thời thơ ấu, chấn thương tâm lý chưa được giải quyết, hoặc tiếp xúc lâu dài với môi trường bạo lực. Những trải nghiệm này có thể định hình cách não bộ học cách tìm kiếm sự giải tỏa cảm xúc và trong một số trường hợp, hành vi đốt phá trở thành cơ chế đối phó lệch lạc hình thành từ rất sớm.

Về mặt hành vi, các nhà phân tích hành vi nhấn mạnh rằng chính cảm giác phấn khích và giải tỏa sau mỗi lần đốt lửa là yếu tố duy trì và củng cố hành vi theo thời gia, tương tự cơ chế nghiện trong các rối loạn khác.

Tiếp cận góc nhìn y khoa thay vì chỉ trừng phạt

Trong trường hợp của ông B, thay vì chỉ áp dụng các biện pháp xử lý hình sự thông thường, ông đã được chuyển tiếp đến các dịch vụ tâm lý để đánh giá và can thiệp chuyên môn. Đây là hướng tiếp cận được các chuyên gia sức khỏe tâm thần và một số cơ quan tư pháp ngày càng ủng hộ, đặc biệt với những trường hợp có bằng chứng rõ ràng về rối loạn tâm thần nền.

Kế hoạch điều trị toàn diện trong những trường hợp như vậy thường bao gồm:

Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) nhằm giúp người bệnh nhận diện và thay đổi các mô thức suy nghĩ sai lệch dẫn đến hành vi xung động, đặc biệt là cách họ diễn giải cảm giác căng thẳng nội tâm và phản ứng với nó.

Huấn luyện kiểm soát xung động cung cấp các công cụ thực hành để nhận ra dấu hiệu cảnh báo sớm và ngắt vòng lặp hành vi trước khi nó leo thang.

Can thiệp dược lý khi cần thiết, bao gồm thuốc nhóm SSRI hoặc thuốc ổn định tâm trạng, nhằm hỗ trợ điều tiết các mạch thần kinh liên quan đến kiểm soát xung động.

Chương trình phục hồi chức năng tâm lý xã hội hỗ trợ người bệnh tái hòa nhập cộng đồng, xây dựng lại các kỹ năng xã hội và giảm thiểu nguy cơ tái phát.

Câu hỏi quan trọng: Ranh giới giữa tội phạm và bệnh lý

Vụ việc này đặt ra một câu hỏi không dễ trả lời: khi một hành vi gây nguy hiểm cho cộng đồng lại xuất phát từ bệnh lý tâm thần, xã hội nên phản ứng như thế nào?

Các quan chức thực thi pháp luật trong vụ việc này đã thẳng thắn thừa nhận sự phức tạp đó. Phóng hỏa là tội nghiêm trọng và không thể bỏ qua trách nhiệm pháp lý. Nhưng nếu hành vi đó có căn nguyên từ một rối loạn tâm thần chưa được điều trị, thì trừng phạt đơn thuần không giải quyết được gốc rễ vấn đề và không bảo vệ được cộng đồng về lâu dài.

Điều trị có thể ngăn ngừa các sự cố trong tương lai theo cách mà hình phạt đơn thuần không làm được. Đây không phải là lập luận để giảm nhẹ trách nhiệm, mà là cách tiếp cận thực tế hơn để bảo vệ an toàn cộng đồng một cách bền vững.

Hiểu được mối liên hệ giữa sức khỏe tâm thần và hành vi là bước đầu tiên để xây dựng một hệ thống phản ứng vừa công bằng, vừa hiệu quả và vừa nhân văn.

Merak Mental Health Care - Đồng hành khi bạn cần

Merak tin rằng phía sau mỗi hành vi bất thường thường là một con người đang chịu đựng sự đau khổ tâm lý chưa được nhìn nhận đúng mức. Triết lý chăm sóc của chúng tôi được xây dựng trên sự lắng nghe không phán xét, đánh giá toàn diện và đồng hành thực sự với từng người trong hành trình phục hồi.

Đội ngũ chuyên gia tâm lý tại Merak cung cấp dịch vụ tham vấn và trị liệu tâm lý cá nhân, hỗ trợ các vấn đề từ rối loạn kiểm soát xung động, lo âu, trầm cảm đến các khó khăn tâm lý phức tạp khác. Nếu bạn hoặc người thân đang cần được hỗ trợ, chúng tôi luôn sẵn sàng lắng nghe.

PHÒNG KHÁM CHUYÊN KHOA TƯ VẤN VÀ CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN MERAK 

Địa chỉ: Biệt thự B3, Coco Village, 14 Thụy Khuê, Tây Hồ, Hà Nội

Hotline: 096 171 5858

Website: https://merak.vn