"Nếu bạn thả một viên sỏi xuống sông, nó sẽ chìm xuống đáy và nằm yên ở đó. Nó không chống lại dòng chảy. Nó chỉ đơn giản là lắng xuống." Thích Nhất Hạnh

Trong thực hành lâm sàng, không ít bác sĩ tâm thần và chuyên gia sức khỏe tâm thần gợi ý với người bệnh rằng việc lui tới chùa có thể là một phần bổ trợ có giá trị trong hành trình phục hồi. Ở đó, người ta có thể tiếp xúc với Phật, Pháp và Tăng. Trong ba nhân tố đó, chính sự hiện diện và đồng hành của các nhà sư đôi khi mang lại những chuyển hóa nội tâm sâu sắc mà không phải không gian nào cũng tạo ra được.

Khi trí tuệ cổ xưa gặp tâm lý học hiện đại

Nhiều nhà sư, đặc biệt là những người được đào tạo chuyên sâu về thiền định và giáo lý Phật giáo, có những hiểu biết đáng kể về cách tâm trí con người vận hành và cách cảm xúc có thể được chữa lành. Họ có thể không có bằng cấp chính thức về tâm lý trị liệu, nhưng con đường họ đi để đạt đến sự thành thạo đó thường kéo dài hàng thập kỷ, bao gồm thực hành có kỷ luật, quan sát tâm trí chính mình và đồng hành cùng người khác trong những giai đoạn khó khăn nhất của cuộc đời.

Đây không phải sự so sánh để đặt hai lĩnh vực vào thế đối lập hay thay thế nhau. Đây là sự nhận ra rằng trí tuệ về tâm hồn con người tồn tại trong nhiều hình thức khác nhau, và đôi khi những hình thức đó có điểm giao thoa đáng ngạc nhiên.

Những điểm tương đồng

Một trong những nền tảng quan trọng nhất trong đào tạo của các nhà sư là chánh niệm và thiền định. Điều thú vị là đây cũng chính là nền tảng của nhiều liệu pháp tâm lý được công nhận rộng rãi trong thời hiện đại, như Liệu pháp nhận thức dựa trên chánh niệm (MBCT) và Liệu pháp chấp nhận và cam kết (ACT). Khả năng hướng dẫn một người trở về với khoảnh khắc hiện tại, quan sát suy nghĩ mà không bị cuốn vào chúng, là một kỹ năng mà các nhà sư có kinh nghiệm thực hành rất sâu.

Bên cạnh đó, tâm từ bi, hay Metta trong tiếng Pali, là một thực hành hàng ngày trong đời sống của nhà sư. Nuôi dưỡng lòng từ bi với bản thân và người khác không chỉ là một giá trị tinh thần mà còn được nghiên cứu khoa học xác nhận là có tác động tích cực đến quá trình phục hồi cảm xúc. Trong tâm lý trị liệu hiện đại, liệu pháp tập trung vào lòng từ bi với bản thân (Self-Compassion Therapy) cũng đang ngày càng được ứng dụng rộng rãi.

Tâm lý học Phật giáo có một hệ thống lý giải rất tinh tế về khổ đau. Các nhà sư được đào tạo để hiểu rằng đau khổ không phải là điều bất thường hay đáng xấu hổ mà là một phần vốn có của trải nghiệm con người, và rằng chính sự chấp thủ, tức là sự bám víu và kháng cự, mới là nguồn gốc kéo dài khổ đau. Đây là một quan điểm có chiều sâu, và nó có thể giúp người đang chịu đựng cảm thấy bớt cô đơn và ít phán xét bản thân hơn.

Khả năng lắng nghe sâu cũng là điều đáng chú ý. Các nhà sư được rèn luyện để hiện diện trọn vẹn với người đối diện, lắng nghe không chỉ bằng tai mà bằng cả sự chú tâm. Trong tâm lý trị liệu, khả năng lắng nghe thực sự, không chen vào, không phán xét, không vội vàng đưa ra giải pháp, là một trong những yếu tố cốt lõi tạo nên hiệu quả của quá trình trị liệu.

Cuối cùng, không gian mà nhà sư tạo ra thường mang tính chất không phán xét. Người tìm đến chia sẻ không bị đánh giá, không bị dán nhãn. Họ được tiếp nhận với thái độ nhẹ nhàng và chấp nhận. Đây chính là điều kiện nền tảng để bất kỳ quá trình chữa lành nào có thể bắt đầu, dù trong phòng khám hay trong khuôn viên chùa.

Sự gặp gỡ giữa nhà sư và nhà trị liệu tâm lý

Điều quan trọng cần nhấn mạnh là sự tương đồng này không có nghĩa là nhà sư có thể thay thế nhà trị liệu tâm lý, hay ngược lại. Đối với những ai đang trải qua các vấn đề sức khỏe tâm thần nghiêm trọng, việc tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn từ các chuyên gia được đào tạo bài bản vẫn là ưu tiên hàng đầu. Tuy nhiên, với nhiều người, sự đồng hành của một nhà sư có trí tuệ và lòng từ bi có thể là một nguồn hỗ trợ bổ sung có giá trị, đặc biệt trong việc xây dựng nền tảng nội tâm và thực hành chánh niệm trong đời sống hàng ngày.

Tìm được một nhà trị liệu tâm lý giỏi trong cộng đồng đã là điều may mắn. Nếu trên hành trình đó, ta còn được gặp một bậc thầy thiền định thực sự có chiều sâu, thì đó là một phước duyên đặc biệt.

Viên sỏi và dòng sông

Thích Nhất Hạnh từng dùng hình ảnh một viên sỏi thả xuống sông để nói về thiền định. Khi sỏi chạm mặt nước, nó không cưỡng lại dòng chảy, không cố gắng bơi ngược hay tự giữ mình lại. Nó chỉ đơn giản là lắng xuống, nhẹ nhàng và tự nhiên, cho đến khi chạm đáy và nằm yên trong tĩnh lặng.

Khi ngồi thiền, tâm trí chúng ta ban đầu thường giống như mặt nước đang bị khuấy động, những suy nghĩ xoáy tròn, ký ức ùa về, lo lắng và kế hoạch cứ luân phiên xuất hiện. Nhưng khi chúng ta chú tâm vào hơi thở một cách nhẹ nhàng và kiên nhẫn, tâm trí dần bắt đầu lắng xuống. Không phải vì chúng ta ép buộc nó, mà vì chúng ta ngừng kháng cự.

Sự bình an mà thiền định mang lại không phải là thứ ta có thể săn đuổi hay tạo ra từ bên ngoài. Nó đã có mặt bên trong, như sự tĩnh lặng vốn có dưới đáy dòng sông, chỉ cần ta thôi khuấy động mặt nước để nó hiện ra.

Đó cũng là điều mà cả nhà sư lẫn nhà trị liệu tâm lý đều hiểu sâu sắc. Công việc của họ không phải là sửa chữa con người hay đưa ra câu trả lời. Công việc của họ là tạo ra một không gian đủ an toàn để người đang chịu đựng có thể, cuối cùng, lắng xuống và tìm lại chính mình.

PHÒNG KHÁM CHUYÊN KHOA TƯ VẤN VÀ CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN MERAK 

Địa chỉ: Biệt thự B3, Coco Village, 14 Thụy Khuê, Tây Hồ, Hà Nội

Hotline: 096 171 5858

Website: https://merak.vn