"Biến thái" là thuật ngữ thông tục chỉ các hành vi lệch chuẩn, đặc biệt trong lĩnh vực tình dục. Cùng nhau tìm hiểu thuật ngữ này dưới góc nhìn lâm sàng, nguyên nhân hình thành và cách ứng phó phù hợp.
"Biến thái" và góc nhìn từ tâm lý học
Trong đời sống hàng ngày, từ "biến thái" thường được dùng như một nhãn dán mang tính phán xét, gắn liền với sự ghê tởm hoặc kỳ thị xã hội. Tuy nhiên, nhìn từ góc độ tâm lý học lâm sàng, đây là một thuật ngữ cần được hiểu một cách cẩn thận và có chiều sâu hơn. Bài viết này không nhằm biện hộ cho các hành vi gây hại, mà nhằm cung cấp một cái nhìn toàn diện hơn để chúng ta có thể nhận diện, ứng phó và phòng ngừa hiệu quả.
Câu chuyện của Mai: Khi ranh giới bị xâm phạm nơi làm việc
Mai, 28 tuổi, là một cử nhân marketing làm việc tại một công ty công nghệ. Cô nổi tiếng trong nhóm nhờ sự sáng tạo và thái độ làm việc tận tâm. Người quản lý trực tiếp thường xuyên khen ngợi cô trước mặt đồng nghiệp, điều khiến cô cảm thấy được ghi nhận và trân trọng.
Nhưng theo thời gian, mọi thứ bắt đầu thay đổi theo chiều hướng đáng lo ngại. Những lời nhận xét về năng lực dần được thay bằng bình luận về ngoại hình trong các cuộc họp riêng. Ban đầu, cô cố gắng bỏ qua vì không chắc liệu mình có đang nhạy cảm quá không. Nhưng ranh giới tiếp tục bị đẩy xa hơn: anh ta đứng quá gần, chạm vào vai cô không được phép, và bắt đầu ám chỉ rằng cơ hội thăng tiến của cô có thể phụ thuộc vào việc cô có "thân thiện hơn" với anh ta hay không.
Đây là một dạng quấy rối tình dục điển hình tại nơi làm việc, trong đó người có quyền lực lợi dụng vị trí của mình để tạo ra áp lực và xâm phạm ranh giới cá nhân của người khác.
Mai bắt đầu cảm thấy lo âu mỗi khi nghĩ đến việc đi làm. Cô thu mình lại, tránh các buổi họp không cần thiết và mất dần sự tự tin vốn có. Sau khi tâm sự với một đồng nghiệp đáng tin cậy, cô quyết định nộp đơn khiếu nại lên bộ phận nhân sự. Cuộc điều tra cho thấy cô không phải là người duy nhất trải qua tình trạng này, nhiều nhân viên khác cũng có những trải nghiệm tương tự với người quản lý đó.
Trong quá trình điều tra, người quản lý bị tạm đình chỉ công tác. Công ty triển khai chương trình đào tạo bắt buộc về phòng chống quấy rối tình dục, đồng thời hỗ trợ Mai tiếp cận dịch vụ tư vấn tâm lý và tạo điều kiện chuyển sang bộ phận khác nếu cô muốn. Cuối cùng, người quản lý bị chấm dứt hợp đồng lao động vì vi phạm chính sách nội bộ.
Trải nghiệm của Mai đau đớn và để lại nhiều dấu ấn tâm lý. Nhưng quyết định lên tiếng của cô không chỉ bảo vệ chính mình mà còn góp phần phơi bày một vấn đề có tính hệ thống. Đây là lời nhắc nhở rằng xây dựng môi trường làm việc lành mạnh không chỉ dừng lại ở chính sách trên giấy tờ mà cần được thể hiện qua văn hóa tôn trọng, trách nhiệm và sự bảo vệ thực sự cho những người dám lên tiếng.
"Biến thái" là gì dưới góc nhìn tâm lý học?
Trong tâm lý học lâm sàng, không có chẩn đoán chính thức nào mang tên "biến thái". Đây là thuật ngữ thông tục chỉ những người có hành vi hoặc suy nghĩ lệch chuẩn so với các quy tắc đạo đức, văn hóa và xã hội thông thường, đặc biệt trong lĩnh vực tình dục và các hành vi gây hại cho người khác.
Theo hệ thống phân loại quốc tế DSM-5 (Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần), các hành vi tình dục lệch chuẩn có thể được xếp vào nhóm "rối loạn ái dục biến thể" (paraphilic disorders), chỉ được xem là rối loạn cần can thiệp khi chúng gây khổ đau đáng kể cho người thực hiện hoặc gây hại cho người khác.
Một số biểu hiện thường gặp trong nhóm này bao gồm:
Phô dâm (Exhibitionistic Disorder): Thôi thúc hoặc hành vi phô bày bộ phận sinh dục trước người không có sự đồng ý, thường ở nơi công cộng.
Thị dâm (Voyeuristic Disorder): Thỏa mãn tình dục bằng cách bí mật quan sát người khác trong những tình huống riêng tư như thay đồ hay tắm rửa mà không được phép.
Loạn dục cọ xát (Frotteuristic Disorder): Thỏa mãn tình dục thông qua việc cọ xát hoặc chạm vào người không quen biết mà không có sự đồng ý, thường ở nơi đông người.
Ái nhi (Pedophilic Disorder): Hứng thú tình dục hướng đến trẻ em. Đây là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng và gây tổn hại nặng nề cho nạn nhân.
Ác dâm/Khổ dâm (Sexual Sadism/Masochism Disorder): Thỏa mãn tình dục thông qua việc gây đau đớn hoặc chịu đau đớn. Chỉ được xem là rối loạn khi không có sự đồng thuận hoặc gây hại thực sự.
Ngoài các rối loạn tình dục, một số hành vi được gọi là "biến thái" trong xã hội còn bao gồm các đặc điểm thuộc rối loạn nhân cách, đặc biệt là rối loạn nhân cách chống xã hội (antisocial personality disorder), với các biểu hiện như thiếu sự đồng cảm với người khác, có xu hướng thao túng và kiểm soát, nói dối một cách có hệ thống, hành động bốc đồng và thiếu cảm giác tội lỗi sau khi gây hại.
Nguyên nhân hình thành
Các hành vi lệch chuẩn không xuất hiện ngẫu nhiên. Chúng thường là kết quả của nhiều yếu tố chồng chéo lên nhau theo thời gian.
Sang chấn tâm lý trong quá khứ, đặc biệt là những trải nghiệm bị lạm dụng thể chất hoặc tình dục khi còn nhỏ, có thể để lại những vết thương sâu ảnh hưởng đến cách một người nhìn nhận bản thân và người khác. Thiếu giáo dục giới tính lành mạnh và môi trường gia đình không an toàn cũng là các yếu tố nguy cơ được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu.
Một số rối loạn tâm thần như rối loạn nhân cách chống xã hội, rối loạn ám ảnh cưỡng chế hoặc một số dạng rối loạn tâm thần phân liệt có thể liên quan đến các hành vi lệch chuẩn. Việc sử dụng các chất kích thích mạnh như ma túy đá cũng được ghi nhận là có thể gây rối loạn tri giác và làm mất kiểm soát hành vi trong một số trường hợp.
Điều quan trọng cần nhấn mạnh: hiểu nguyên nhân không có nghĩa là biện minh cho hành vi gây hại. Giải thích và biện hộ là hai việc hoàn toàn khác nhau.
Khi gặp hành vi xâm phạm: Ứng xử như thế nào?
Nếu bạn hoặc người quen đang đối mặt với hành vi có tính chất xâm phạm, có một số nguyên tắc cơ bản giúp bảo vệ bản thân:
Giữ bình tĩnh và không phản ứng theo cách mà người gây hại đang tìm kiếm. Nhiều hành vi phô trương hoặc quấy rối được thực hiện để tạo ra phản ứng sợ hãi hoặc bối rối. Rời khỏi tình huống đó càng sớm càng tốt và di chuyển đến nơi có nhiều người hoặc nơi bạn cảm thấy an toàn.
Tìm sự hỗ trợ từ người tin tưởng xung quanh, từ cơ quan chức năng hoặc từ các dịch vụ hỗ trợ nạn nhân. Không đối đầu trực tiếp khi cảm thấy có nguy cơ về sự an toàn thể chất.
Quan trọng không kém là ghi lại bằng chứng nếu có thể và không tự trách bản thân. Việc bị quấy rối hoặc xâm phạm không bao giờ là lỗi của nạn nhân.
Lời kết
Nhìn nhận các hành vi lệch chuẩn qua lăng kính tâm lý học không có nghĩa là chúng ta bao dung hay bỏ qua những gì gây hại cho người khác. Ngược lại, cách tiếp cận này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cơ chế hình thành, từ đó có những phản ứng phù hợp hơn: bảo vệ nạn nhân, can thiệp sớm và xây dựng môi trường xã hội có khả năng nhận diện và ngăn chặn các hành vi gây hại trước khi chúng leo thang.
Nếu bạn đang trải qua những ảnh hưởng tâm lý sau khi bị quấy rối hoặc xâm phạm, đừng ngần ngại tìm đến sự hỗ trợ chuyên nghiệp. Bạn không cần phải vượt qua điều đó một mình.
PHÒNG KHÁM CHUYÊN KHOA TƯ VẤN VÀ CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN MERAK
Địa chỉ: Biệt thự B3, Coco Village, 14 Thụy Khuê, Tây Hồ, Hà Nội
Hotline: 096 171 5858
Website: https://merak.vn
