Đã bao giờ bạn ngồi trước bàn học, nhìn tài liệu và bài tập chất đống rồi tự nhủ: “Mình chẳng muốn học chút nào”? Cảm giác chán nản, uể oải ấy không hẳn vì bạn lười hay kém cỏi. Dưới góc nhìn tâm lý học, có thể động lực học tập của bạn đang chưa thật sự phù hợp.
Động lực là gì?
Theo Thuyết Tự quyết (Self-Determination Theory - SDT) của Ryan và Deci (2020), động lực được phân loại thành động lực nội tại và động lực ngoại tại dựa trên mức độ tự chủ và lý do thúc đẩy hành vi của con người.
Động lực nội tại
Động lực nội tại liên quan đến việc thực hiện các hoạt động "vì chính bản thân hoạt động đó", hay vì sự hứng thú và niềm vui vốn có của nó. Do đó, nó không phụ thuộc vào phần thưởng hay áp lực từ bên ngoài, mà bản thân nó đã mang lại sự thỏa mãn. Khi mang động lực này vào học tập, ta sẽ ở trạng thái tự nguyện tiếp thu kiến thức đơn thuần vì sự tò mò, vì niềm vui khi khám phá ra một kiến thức mới, khiến ta cảm thấy việc học lúc này thật hấp dẫn và vui vẻ.
Động lực ngoại tại
Tuy vậy, trong cuộc sống rất khó tránh khỏi việc phải làm một nhiệm vụ hay công việc mà trong đó ta không tìm thấy niềm vui đơn thuần, như việc phải ôn thi một môn học mà mình không thích. Động lực ngoại tại lúc này xuất hiện nhằm đảm bảo ta vẫn có thể hoàn thành đến cuối cùng, song nó cũng được chia thành 4 mức độ khác nhau phát triển theo một phổ tự chủ.
Ở mức độ thấp nhất, người học có thể bị chi phối hoàn toàn bởi các phần thưởng hay hình phạt áp đặt từ bên ngoài (như khi bị cha mẹ khiển trách), khiến ta cảm thấy bị kiểm soát.
Qua thời gian, cá nhân sẽ có những điều chỉnh mang tính tiếp thu hơn, theo đó, động lực được xây dựng dựa trên các phần thưởng nội tâm như sự kiêu hãnh khi thành công hoặc tránh né sự xấu hổ khi thất bại. Chẳng hạn, ta học để tránh cảm giác bất lực nảy sinh do so sánh thành tích với bạn bè.
Mức tự chủ cao hơn sẽ diễn ra khi có sự đồng nhất, nghĩa là ta nhận diện và tán thành giá trị của một hoạt động. Khi ta cảm thấy việc học tập mang lại lợi ích thiết thực cho sự phát triển bản thân (ví dụ: rèn luyện ngoại ngữ để phục vụ cho công việc mơ ước), ta sẽ chủ động và tự giác ngồi vào bàn học dù quá trình đó đôi khi khô khan và đòi hỏi nhiều nỗ lực.
Ở mức độ tự chủ cao nhất, ta không chỉ đồng nhất với giá trị của hoạt động mà còn thấy nó hoàn toàn hòa hợp với các sở thích và giá trị cốt lõi khác của bản thân. Việc học lúc này đã trở thành một phần định hình nên con người ta (ví dụ: học ngoại ngữ để trở thành một phiên dịch viên giỏi).
Làm thế nào để "kích hoạt" nguồn động lực tự chủ?
Dù động lực ngoại tại (như điểm số, công nhận từ người khác) đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy ta hoàn thành các nhiệm vụ mang tính thử thách, nhưng để duy trì sự bền bỉ và nỗ lực thực sự trong học tập, ta cần hướng đến việc nuôi dưỡng động lực nội tại và các cấp độ tự chủ cao của động lực ngoại tại.
Trên góc nhìn của thuyết Tự quyết, sự chủ động học hỏi và phát triển sẽ không diễn ra một cách tự động hay dễ dàng, mà luôn cần những điều kiện hỗ trợ để có thể duy trì. Khi môi trường xung quanh thỏa mãn ba nhu cầu tâm lý cơ bản là tự chủ (autonomy), năng lực (competence) và gắn kết (relatedness), ta sẽ tự nguyện, hào hứng học hỏi và phát huy tối đa tiềm năng.
Nuôi dưỡng sự tự chủ
Đối với những công việc không mang lại sự thích thú tự nhiên, ta cần trải qua quá trình "nội tâm hóa" bằng cách nhận diện và tán thành giá trị của hoạt động đó, đồng thời gắn kết nó với các sở thích và giá trị cốt lõi của bản thân. Bằng cách này, ngay cả trong những tình huống bắt buộc không có quyền lựa chọn, ta vẫn có thể tự tạo ra cảm giác tự chủ.
Chẳng hạn, khi đối mặt với một môn học khô khan, thay vì giữ tâm lý "học để qua môn", một người có tính tự chủ cao sẽ tự tìm ra lý do để kết nối môn học đó với mục tiêu cá nhân: "Mình học môn Tiếng Anh không phải vì sợ rớt môn, mà vì nó sẽ giúp mình giao tiếp với người nước ngoài nếu đi du học". Lúc này, áp lực từ bên ngoài đã được chuyển hóa thành một sự lựa chọn mang tính cá nhân, giúp việc học trở nên nhẹ nhàng và tự nguyện hơn rất nhiều.
Bảo vệ cảm nhận về năng lực
Việc tập trung vào thành tích hay sự cạnh tranh thường tạo ra áp lực kiểm soát, dẫn đến giảm động lực tự chủ và niềm tin vào năng lực của bản thân. Do đó, điều ta cần làm là tập trung vào việc nâng cao năng lực và kiến thức của chính mình thay vì cố gắng vượt qua người khác, điều này trực tiếp giúp ta tiến bộ hằng ngày. Những đánh giá bên ngoài có thể khiến ta chạnh lòng và để tâm đến trình độ của người khác: “Tại sao họ được khen còn mình thì không?”, song điều ta cần làm là nhìn nhận chúng dưới góc độ cung cấp thông tin để nhận ra điều mình cần cải thiện. Những vết mực đỏ hay lời phê của giáo viên không phải là lời chê bai, mà là thông tin chỉ dẫn: "À, thì ra mình bị mất điểm chỗ này vì nhầm lẫn lỗi diễn đạt".
Tìm kiếm môi trường gắn kết
Một số người thường hiểu lầm sự tự chủ đồng nghĩa với việc “làm một mình”, song những nỗ lực cố gắng mà không được định hướng đúng thường làm hao mòn động lực một cách thầm lặng mà ta không hay biết. Điều quan trọng là tìm được những môi trường hoặc những người hướng dẫn (giáo viên, quản lý) có phong cách hỗ trợ tự chủ, nơi họ lắng nghe, thấu hiểu góc nhìn cá nhân và tạo ra sự an toàn, tôn trọng thay vì áp dụng các biện pháp kiểm soát hay dùng từ ngữ ra lệnh. Khi cảm thấy thuộc về một môi trường hướng dẫn tích cực, năng lượng và sự gắn kết với công việc của ta sẽ tăng cao. Ta sẽ có thể mạnh dạn thảo luận bài vở cùng bạn bè, xin những chia sẻ tâm huyết từ những người thầy cô tận tâm.
Lấy lại quyền "cầm lái" cho hành trình tri thức
Tựu trung lại, động lực học tập không phải là một "phép màu" tự nhiên sinh ra hay một món quà trời phú. Nó là một trạng thái tâm lý mà chúng ta hoàn toàn có thể tự bồi đắp thông qua việc nuôi dưỡng sự tự chủ, ghi nhận năng lực bản thân và tạo dựng những kết nối ý nghĩa. Hãy bắt đầu từ những thay đổi nhỏ nhất trong tư duy ngày hôm nay, để biến những áp lực vô hình thành một động lực tự chủ, biến việc học trở lại thành một trải nghiệm đầy niềm vui!
----------------------------
PHÒNG KHÁM CHUYÊN KHOA TƯ VẤN VÀ CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN MERAK
Địa chỉ: Biệt thự B3, Coco Village, 14 Thụy Khuê, Tây Hồ, Hà Nội
Hotline: 096 171 5858
Website: https://merak.vn
Tài liệu tham khảo:
Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2020). Intrinsic and extrinsic motivation from a self-determination theory perspective: Definitions, theory, practices, and future directions. Contemporary Educational Psychology, 61, 101860.
